■شاید از یکی از دوستانتان بشنوید «چقدر کارَت شبیه مردادماهیهاست.» یا برای اشتباهش بهانه بتراشد که «خب چون من متولد ماه مهر هستم اینطوری شد.» در این حالت، احتمالا این دوستتان دچار اثر بارنوم (Barnum Effect) است. اثر بارنوم نوعی سوگیری شناختی است که باعث میشود افراد شخصیت خود را با گزارههای عمومی و مبهمی مطابقت دهند که در کتابهای طالعبینی یا تستهای شخصیتشناسی غیرعلمی میخوانند.
□اثر بارنوم یا اثر فورِر (Forer Effect) به تمایل افراد به باورکردن عبارتها یا توصیفهای کلی یا حتی مبهم درباره خود گفته میشود. سادهتر بگوییم، بسیاری افراد عبارتهای عمومیای که در طالعبینی ماه تولد یا تستهای غیرعلمی تعیین شخصیت میخوانند، باور میکنند زیرا اغلب بهدنبال تأیید بیرونی مبنی بر خاص و منحصربهفردبودن ویژگیها و تجربیات خودند.
●بسیاری از گزارههایی که افراد در دستههای کلی ماه تولد، فالبینیها یا شخصیتشناسیهای غیرعلمی میخوانند، کاملا عمومیاند و ممکن است درباره اکثر افراد صدق کنند. با اینحال کسی که دچار اثر بارنوم است، باور میکند که بیش از دیگران در دستهبندی توصیفشده قرار میگیرد زیرا همه ما درنهایت دلمان میخواهد فرد خاصی باشیم یا به دستهای تعلق داشته باشیم که به ما احساس منحصربهفردبودن بدهد.
اگرچه ممکن است بسیاری از ما در بسیاری از ویژگیها با هم تفاوت داشته باشیم، اکثر مردم از مسائلی مانند مهربانی با دیگران، موفقیت شغلی یا صمیمیت دوستانه لذت میبرند و از اینکه گزارهای این صفات را به آنها نسبت دهد، استقبال میکنند.
○با در نظر گرفتن این نکته میتوانیم درک کنیم که چرا مواردی همچون طالعبینی، فالبینی یا تست آنلاینی مثل اینکه «شما شبیه کدامیک از شخصیتهای سریال تاجوتخت هستید؟» تا این حد رواج دارند و پذیرفته شدهاند.
■بارنوم نام سیرکدار و کمدین سرشناس آمریکایی بود که در قرن ۱۹ میزیست. گفته میشود بارنوم دانش زیادی درباره رفتار و روانشناسی ذهن داشت و آن را در نمایشهای خود به کار میگرفت. همچنین گفته میشود تبحر بارنوم در شناخت ذهن افراد و استفاده از خطاهای شناختی رایج بههنگام نمایشهایش باعث شد نام او با پدیدهای روانشناختی گره بخورد.
□در هر صورت مهمتر از منشأ نام این پدیده، پژوهشهایی است که در این خصوص انجام شدهاند. اصطلاح «اثر بارنوم» اواسط قرن بیستم و با انجام تعدادی آزمایش علمی در میان روانشناسان رواج یافت. یکی از برجستهترین و اولین روانشناسانی که این پدیده را تخصصی بررسی کرد، برترام فورِر (Bertram Forer) بود که در سال ۱۹۴۸ مقاله مشهورش بهنام «خطای تأیید شخصی» را نوشت.
●فورر تستی شخصیتشناسی به دانشجویانش داد و از آنها خواست گزینههایی را انتخاب کنند که کاملا «شخصی» ویژگیهای آنها را توصیف میکنند. دانشجویان فورر نمیدانستند که تمام آنها گزارههایی مشابه دریافت میکنند. برخی از گزارههای تست اینها بودند:
• شما نیاز دارید سایر افراد شما را دوست داشته باشند و تحسینتان کنند.
• بعضی مواقع از خودتان انتقاد میکنید.
• اگرچه نقاط ضعفی در وجود شماست، تلاش میکنید بر آنها غلبه کنید و به انسان بهتری تبدیل شوید.
• شما ظرفیت وجودی زیادی دارید که از آن در جهت منافع خود بهره چندانی نبردهاید.
• از تغییر خوشتان میآید و نمیخواهید در آنچه انجام میدهید محدودیت داشته باشید.
• گاهی برای پروژههایی تلاش بسیاری میکنید که نتیجه نمیدهند.
○جالب است که در مقیاس ۱ (نادرست) تا ۵ (کاملا صحیح)، نمره میانگین دانشجویان ۴٫۳ بود. بهعبارت دیگر، تقریبا تمام دانشجویان فورر گزارههای عمومی و مشابه این تست را تا حد زیادی درباره خود صادق و شخصی دانسته بودند. این آزمایش بعدها توسط دانشمندان دیگر هم انجام شد و نتایج مشابهی در بر داشت. یکی از نتایج پژوهش فورر این بود که مواردی همچون طالعبینی یا تستهای شخصیت بر گزارههایی استوارند که هم جهانشمول باشند و هم بتوان آنها را درباره اکثریت افراد صادق دانست.
■همه ما باید با سازوکار اثر بارنوم آشنا باشیم، زیرا احتمال دارد که این پدیده ما را بهسمت تصمیمگیریهای ضعیف بر اساس باورهای غیرمنطقی و غلط سوق بدهد. تمایل ناخودآگاه ما به تعلق به دستهبندیهای شخصیتی که اغلب نادرست و کلی هستند، ممکن است باعث شود مطابق با این باورهای اشتباه رفتار کنیم.
□اگر تعارف را کنار بگذاریم، همه ما از دریافت تملق یا تعارف لذت میبریم و این دقیقا همان چیزی است که اثر بارنوم بر اساس آن شکل میگیرد.
برچسبها: ایمان خسروی
